Modertaal

Welkóm bie Modertaal. Links de colum van de waek. Rechts de sjtökskes van ein paar waeke ierder. Gaeftj estebleef aan ederein door dae mien sjtökskes in de gezèt loos det Modertaal d'r weer is. Ellie en ich ouch. Noe op dees site. Reacties of vraoge, laot het mich weite.  mailto:criensfrits@hotmail.com

Column van de waek

DOON


'Dao is gein doon aan,' zag ich taege Ellie. Ich haaj al dökker èns gezagdj det ich väör de wintjer de gäöte nog zooj doon. Det werk doon ich lever neet, ómdet ich mich ónzeker veul op ein leier. Het waas d'r nog neet van gekómme, want zègke en doon is neet hetzelfdje. Efeng, ich waas d'r dan toch aan begós väör van het gedoons aaf te zeen. Klage doon ich neet, mer het veel taege. Het leek waal of de gäöt weer hoeëger hing as anger jaore. De zoere windj kós mich ouch gein good doon. Ich haaj óndanks alles eine ummer nöttigheid bie-ein gevaegdj en ging väörzichtig en houterig nao ónger. 'Dao kinne we het weer aeve mèt doon,' zag ich taege Ellie. Gelökkig begreep het mich. Emes angers zooj gezagdj höbbe: 'Bedoot dich neet.'

Doon - deej - gedaon: ein sjterk werkwaord mèt väöl versjillendje beteikenisse. Det liëtj de alinea hie baove al zeen. Waat eine joker mèt kaarte is, is het waord doon väör oos dialecte. 'Op ein leier sjtaon, is niks mier gedaon väör miense van miene doon,' zag ich. Ich deej mich effe van de bein väör de sjpanning oet mien lief kwiet te waere. Mien erm en bein riejerdje en deje nöt. Ich haaj mich zoeë mótte haoje op die leier det ich ram oet miene doon waas. 'Wils se get drinke?' vroog Ellie. 'Doot mich mer ein glaas thië,' zag ich, 'det duit mich mesjien good. Dan doon ich mich óngertösse op mien gemaak de gooj kleier weer aan.'

De sjoeënste beteikenis van doon zal ich neet licht vergaete. Viefenvieftig jaor geleje zoot ich mèt Piet van de mèlk bie Houtrust in Haelen aan het buffet. Ich waas knechtje. In dae tied was het normaal det bezörgers, hanjeliere en vertegewaordigers aaf en toe ein café aandeje op häör route. Wae móste weer wiejer wie eine opkuiper van bagke binnekwoom. Eine vaste klantj dae royaal reep: 'Toos, doot d'r ós hie allemaol eine.' 'Goje hanjel gehadj?' vroog Piet van de mèlk. 'Waat doon de bagke, allewiel?' De opkuiper bedach zich neet. 'Knorre!'

2020, waek 48

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ierder colums

ECHT


Ellie en ich zote ein bótterham te aete. Gelökkig höbbe we eine echte bekker in Haelen, mèt echt aardige dames achter de toeënbank. Mesjien is het uch opgevalle: in de zin hieväör sjteit twië kiër het waord 'echt(e). Neet väör niks. Nao het aete loos Ellie get in de gezèt. Ich pakdje de pot mèt pindakiës en bekeek hem èns good. Dónkerbroene, plestik dèksel, glaze pot mèt op het etiket eine houp informatie. Het meiste waas amper te laeze vanwaege de klein letters. Mer groeët en diek gedröktj sjpróng dees zin in het oug: Al sinds 1948 maakt Calvé de ENIGE ECHTE pindakaas waar jong en oud GEK OP IS.

Dao mós ich effe äöver naodinke. As ich de zin good begriep besjteit d'r, naeve echte pindakiës, ouch nep-pindakiës. Angers hooftj Calvé het waord 'echte' neet väör het waord 'pindakiës' te zitte. As ich het verder good begriep, bewaere anger fabrikante det zuuj ouch echte pindakiës make. Angers hooftj Calvé het waord 'enige' neet väör het waord 'echte' te zitte. Det is nogal get. Alle merke pindakiës die zich 'echt' neume, zoje dan in feite nep zeen, want Calvé is de enige, volges häörzelf. Det kan haost neet kloppe. Woeëväör sjrieftj Calvé dan dae ónzin van ENIGE ECHTE väör waor op zien etikette?

Ich zóch mèt miene telefoon nao informatie op internet. Volges Calvé make zuuj vanaaf 1948 de enige echte pindakiës. Mer mier as vieftig jaor ierder woeëndje in Amerika eine zekere John Harvey Kellogg. Dae vónj al in 1893 oze sjmaer-pindakiës oet. En ziene originele pindakiës zooj nep zeen? Det geluive ze bie Calvé toch zelf neet. Ich bekeek het etiket nog éns. Ellie lag de gezèt eweg en vroog: 'Waat zits doe geliërdj nao dae pot te loere?' 'Ich besjtudeer de informatie äöver pindakiës,' zag ich. 'Dae höb ich vreuger väöl gegaete. Dao waers se groeët en sjterk van. Höbs doe effe gelök mèt mich. Door dae pindakiës höbs doe aan mich eine echte kaerel gekrege. Waat zègk ich: de enige echte kaerel.' 'Noe se het zelf zaes,' zag Ellie, 'mich waas det nog neet opgevalle.'

2020, waek 47

AAFSJLAON


Ellie en ich lepe in het Zuide ein sjieke route róndjóm Aolbaek. Ich haaj nog noeët van det dörp gehuerdj, mer dao ligktj ein tuincentrum woeë we wore gewaest. De wanjelpaedjes lepe door ein gebied mèt liëg heuvels. Het waas klaor waer, de zón sjeen en we haje de tied aan ós. Het waas asof wae op vakantie wore. Op nog gein vieftig kilomaeter van hoes, veuls se dich al in het boetelandj. Det is ein van de zaegeninge van oos provincie. We zoge ein plaquette mèt ein gedicht van Toon Hermans äöver de bulderbaan die in Baek aangelagdj zooj waere. Ich mein in de jaore negentig. Het gedicht haet geholpe, de baan ging neet door. Alweer ein bewies wie belangriek kunst is. Efeng.

Trök nao hoes reej Ellie. Dao wore hiel get sjlingerwaegskes te rieje väör we op de A2 kwome. Det waas gein sjtraof. Het landjsjap waas prachtig. Väör ós reej eine aoje auto. Ellie maendje det het eine Citroën Ami waas. Het haaj väör miene tied efkes gevriedj mèt eine jóng dae zónne auto haaj. Jean. Hae kwoom oet Aonsel. Ich dach det Ellie mich get wiesmook. Van Aonsel haaj ich nog noeët gehuerdj, mer efkes later reje wae naeve het bördje 'Oensel'. Asof de duvel d'r mèt sjpeeldje. De jóng haaj dezelfde kläör Ami gehadj as de wage väör ós. 'Het kós Jean waal zeen,' maendje Ellie. 'Zoeë van achter gezeen.'

'Rie hem väörbie,' zag ich. 'Dan kins aeve nao de chauffäör kieke. Het zooj sjterk zeen as het dien aoj vlam is.' Ellie zag niks. De waeg waas zoeë sjmaal det het neet zónger gevaor kós inhaole. Inèns sjloog de Ami zónger knipperleecht oet te zitte links aaf. Ellie mós vol op de rem. 'Waat eine ónväörzichtige prengel,' sakkerdje het. 'Ein gevaor op de waeg. Det waas zeker neet Jean.' 'Wiezoeë det?' vroog ich. 'Ónverheuds aafsjlaon?! Det zooj Jean noeët höbbe gedörfdj. Det waas eine profietelike. Pas nao zès waeke probeerdje hae mich hiel väörzichtig te kösse.' 'En waat deeds doe?' vroog ich. 'Aafsjlaon,' zag Ellie en het zat de knipper oet nao links.

2020, waek 46

BERICHT


Ellie en ich wore väör in de haof bezig wie eine man op eine scooter mèt drie rajer bie ós sjtopje. Hae bekeek ós ein paar minute en deej ziene helm aaf. 'Zeet gae familie van Note Koeëb?' vroog hae. 'Wie kómtj gae daobie?' vroog Ellie. 'Ja,' zag de man, 'dao sjtóng vreuger ein boerderieke mèt drie notebuim väör de däör. En ein bank.' Hae wees nao de plaats woeë ich oze mèsthaok half rechtop in de gróndj haaj gehoudj. Hie woeëndje Note Koeëb mèt Mikketrien. Mesjien is eine van uch ein kleinkindj van Koeëb. Daoväör vraog ich det.' Ellie lag hem oet det hie noeët ein anger hoes haaj gesjtange. De man loesterdje gedöljig en sjtook zich óngertösse ein sigaret op

Hae bloos de rouk van zich aaf en zag: 'Koeëb haaj ein heukske mèt tabaksplantje. Dao, woeë noe uer oprit liktj. De blader druegdje hae aan ein lien op de sjeur. Ich zeen het nog väör mich. As se ein sigaret van dae tabak roukdjes, woors se eine daag aan de dunne. Teminste, det vertèldje vader altied.' Ellie lag de miens väörzichtig oet det hae aan het verkiërdje adres waas. Hae leet zich neet äövertuge. 'Wied väör de aorlog,' bedoel ich. 'Gae kintj det neer mier weite. Ich kan mich det huuske zoeë väör de geist haole. Wie ich ein jaor of vief waas, bèn ich hie twië kiër gewaest mèt vader en moder. Mikketrien waas ein nicht van mam. Het ging äöver deile. De lètste kier zeen we mèt herrie vertrokke.'

'Hie haet noeët ein hoes gesjtange,' verzekerdje Ellie hem. 'Het zal waal,' zag de man óngeluivig. 'As geine van uch familie van Note Koeëb is, meuktj het ouch niks oet. Dertig jaor geleje is moder gesjtorve. Ich mós häör belaove det ich aan eine van Koeëb bericht zooj doon det zuuj sjpiet haet van die zilver tabaksdoeës.' Dao bèn ich vandaag väör van Bracht nao Häör gescooterdj.' 'Dit is Haelen,' zag Ellie. 'Ich laot mich niks wiesmake door eine wildjvraemdje,' sjpoesdje de man. 'Hie loog het hoes van Note Koeëb en dae woeëndje in Häör.'

2020, waek 45

FIETSE


Ellie en ich haje ós opgepaktj väör èns örges angers te gaon wanjele as in het Luedaal. We haje al ein flink sjtök geloupe wie we aan ein graasveldj kwome woeë get banke sjtónge. Het waas eine zónnige herfstdaag, dus we zatte ós väör röstig get te aete. Ein poeës later kwome eine man en ein vrouw aan gesjtuve op elektriese fietse. 'Hie,' reep de man. 'Hie sjtaon banke.' Mèt in de gang sjloog hae aaf en reej gevierlik hel op Ellie en mich aan. We trokke väör de zekerheid de bein op. Hae boetsdje nog net neet taege ós op en kwoom taege eine voelnisbak tot sjtilsjtandj. Ein sjtök wiejer reej de vrouw de wei op. Het graas zoot vol molshuip. Ich heel mien hert vast, mer ze kwoom zónger sjtökke aan woeë ze wool zeen. Bie häöre mien

Dae haaj óngertösse ziene helm aafgezatte en de fiets taege de bank naeve ós geparkeerdj die zeker angerhalve maeter van ós aafsjtóng. De vrouw volgdje zien väörbeeldj. Ze zatte zich en begóste de rögkzak van de man oet te tente. Dao kwoom genóg aete oet väör ein klein weeshoes. De vrouw vroog of we zin haje in ein bruedje. 'Het is altied hetzelfde,' zag ze. 'Harie numtj väöl te väöl mèt väör óngerwaeges. Sjtaks mót ich thoes alles aan de mösse vore. Dan höb ich lever det gae d'r plezeer van höbtj. Hie, krieg mer geröstj.' 'Danke,' antjwaordje Ellie, 'we höbbe net gehadj. We neme altied precies mèt waat we nuedig höbbe.'

'Ich höb de aorlog mètgemaaktj,' zag Harie. 'Ich weit waat het is väör óngerwaeges hónger te lieje. As kindj van tiën mós ich d'r mèt de fiets op oet väör bie de boere aete te  vraoge. Ich höb lever vief bruedjes te väöl bie mich as ein te min.' 'Miene miens is eigewies,' verklaordje de vrouw veróntsjöljigendj. 'Gelökkig waal,' zag Harie. 'Ze wole ós gratis fietslesse aankalle wie we dees e-bikes kochte.' 'Ein good idee,' maendje Ellie. 'Maedje, mich hooftj nemes fietse te liëre,' sjpoesdje Harie. 'Ich höb de aorlog mètgemaaktj. Toen reje we op houte benj.'

2020, waek 44

GELEI


In Haelen ligktj de Kesjtiëllaan, of de Gelei. In het Nederlands is det ein 'allee'. De Dieke Van Dale geuftj dees beteikenis väör 'allee': laan of bre¬ije waeg tösse twië of mier rieje buim. Det is precies waat de Gelei is: de laan nao kesjtiël Aldenghoor. Dao sjtaon rieje buim naeve. Höbbe de wäörd 'gelei' en 'allee' get mèt ein te make, vroog mich pas ein vaste laezeres van Modertaal? 'Gelei' kumtj in eder geval van oos eige werkwaord 'leie', ouch 'geleie'. Ein 'leiplantj' kins se langs eine rek naeve de moer laote gaon wies doe wils. En eine 'leigraaf' is ein gegrave luip of ziep väör water weg te leie woeë se het haer wils höbbe. In ein aod sjpraekwaord is de beteikenis dudelik: 'Doe kins eine aezel waal nao de baek leie, mer hem neet dwinge väör te zoepe.'

Het zooj in oze tied gemaekelik op miense kinne sjlaon die óntkinne det corona ein gevierlik virus is. Die zoojs se het leefst èns langs de ic-bèdde mèt coronapatiënte wille leie. Efeng. Het waord 'allee' kumtj van het Franse 'allée' en is door de soldaote van Napoleon nao oos sjtreke mètgenaome. In het Frans beteikentj het van alles, mer ouch 'laan'. Die deftige beteikenis is indertied dinkelik äöver gepaotj in het waord 'gelei' det toen al besjtóng. Allewiel zoje we het waord 'allee' in zien gehiel äöverneme en oos eige waord laote valle, vreuger wore ze get zuniger op häör taal.

Op zeuk nao informatie keek ich ouch in het waordebook van't Moferts, gesjreve door Dr. Pierre Bakkes. Bie het waord 'leie' sjtóng ein oetdrökking die ich neet kós: 'Zich laote leie wie ein reets geitje.' Het waord 'reets' waas ich fieftig jaor neet mier taegegekómme. Waat bie eine hóndj 'luips' hètj en bie ein verke 'bräöstig' is bie ein Mofertse geit 'reets'. Mien moder gebroekdje het waord ouch. Bie bepaoldje maedjes mós ich oet de buurt blieve, die wore 'reets'. In mien ónsjöldj dach ich det ze 'gevierlik' bedoeldje. God weit woeë ich mich haer haaj laote leie ... as ich toen het Moferts waordebook haaj gehadj.

2020, waek 43